ZEKA OYUNU NEDİR?

Bu yazı, Scott Kim'in web sitesinde yayınladığı "What's a Puzzle?" adlı yazısının çevirisidir.

   "Zeka oyunu"nun en sevdiğim tanımı, bir zeka oyuncağı kolleksiyoncusu olan eski arkadaşım Stan Isaacs'la yaptığım bir söyleşide ortaya çıktı.

     1. Bir zeka oyunu eğlencelidir,
     2. ve tam bir cevabı vardır.

   Bu tanımın 1. bölümü zeka oyunlarının bir eğlence türü olduğunu söylüyor. 2. bölüm ise zeka oyunlarını, oyunlar ve oyuncaklar gibi diğer eğlence türlerinden ayırıyor.
   Bu aldatıcı tanım, birtakım şaşırtıcı sonuçlar doğuruyor. Örneğin, yarattığım ilk zeka oyunu aşağıda. (Bunun hakkında ilk olarak Martin Gardner, Games Magazine'de yazdı)
   Aşağıdaki şekil, İngiliz alfabesindeki bir harfin kağıttan kesilmiş ve bir kez katlanmış halidir. Bu harf L harfi değildir. Peki hangi harftir?


Resim 1: Hangi harf bir kez katlanmış ve bu şekil elde edilmiştir?

   Bu zeka oyununu çözebilmek için kendinize bir dakika verin. Cevap, bu yazının sonunda verilmiştir.
   Şimdi, tanımımızın ne kadar geçerli olduğunu görelim.

. . .


Eğlenceli mi?

   Bu zeka oyununu eğlenceli yapan birçok şey var.

  • Yenilik. Zeka oyunları bir eğlence türüdür. Ve oyun, günlük hayatın kurallarını yıkarak başlar.Bu, pratikte olmayan şeylerle uğraşmamıza izin verir. Katlanmış harflerin pratikte bir kullanım alanı olmadığı açık. Bunlar, bilindik bir şeyi alıp ona yeni bir anlam katıyorlar, sizi eğlenceye çağırmak için iyi bir yol.
  • Ne çok kolay, ne de çok zor. Çok kolay olan zeka oyunları hayal kırıklığı yaratır; çok zor olanlar ise heves kırıcıdır. İngiliz alfabesinde 26 harf olduğunu biliyorsunuz. Bu yüzden, görülüyor çok zor olamaz. Aslında bu zeka oyunu birçok insanın çözemeyeceği kadar zordur. Yine de zorluk, sizi heyecanlı tutmaya yardım eder.
  • Gizemli. Bu zeka oyununu çözebilmek için şekile bakış açınızı değiştirmelisiniz. Şahsen ben, bu tip algı değişimi isteyen zeka oyunlarını çok severim.

   Fakat güzellik gibi eğlence de özneldir. Bir insan için eğlenceli olan, bir diğeri için işkence olabilir. Örneğin, bazı insanlar kelime oyunlarını sevip görsel oyunlar ya da mantık bulmacalarına dokunmayabilirler. Bazıları için kolay olan zeka oyunları, bazıları için zor olabilir. Briç çözmeceleri, ancak briç biliyorsanız eğlenceli olabilir.
   Dolayısıyla, bir zeka oyunu yaratıcısı olarak benim ilk işim hazırladığım zeka oyunlarını insanların değişik tatlarına uydurabilmektir. Örneğin, Discover dergisi için hazırladığım aylık zeka oyunları, bilim temaları etrafında döner ve matematiksel mantık üzerinde durur. Son olarak, Discover'ın editörleri her sayı için yayınlanacak zeka oyunları sayısını birden üçe çıkardılar. Bu, bana her sayı için kelime, sayı oyunları; görsel ya da mantıksal sorular gibi çeşitli tiplerde zeka oyunları sunma fırsatı veriyor.
   Eğlencenin öznel doğasının bir başka sonucu da sizin günlük bir problem olarak görebileceğiniz şeyin bir başkasına keyifli bir zeka oyunu olarak görünebileceğidir. Bulaşık yıkamak basit bir ev işi midir yoksa bir oyun mu? Bu, kime sorduğunuza bağlı. Dünyadaki her problem için, ne kadar sıkıcı olursa olsun, onu eğlenceli olarak gören bir kişinin olduğunu düşünmek beni memnun ediyor.
   Eğer eğlence, aklın bir haliyse işi eğlenceye döndürecek yollar bularak hayatınızı daha keyifli bir hale getirebilirsiniz. Okuldayken not tutmaktan nefret ederdim. Daha sonra, öğretmenin her söylediğini yazmaktansa düşünceleri diyagram ve resimlerle hapsetme tekniği olan bellek-haritalama (mind-mapping)'yı öğrendim. Yalnızca notlarım daha kullanışlı değildi. Not almak, eğlenceli bir kelimeleri resimlere çevirme oyununa dönüştü.
    Bir başka yönden, en iyi oyun bile eğer oyuncular eğlence ruhuyla oynamazlarsa bozulabilir. Greg Schloesser, "The Spirit of Gaming" (Oyunun Ruhu) adlı GamesCafe yazısında vasat bir yarışma ruhunun bir oyunu nasıl öldürebileceğini anlatıyor. Oyun tasarımcısı ve filozof Bernard Dekoven, bu konu hakkında "The Well Played Game" (İyi Oynanan Oyun) adlı mükemmel bir kitap yazmıştır. Ana fikir: iyi oynanan bir oyunda oyuncular, oyunu herkes için keyifli kılmak için kuralları değiştirmek isterler.
. . .


Tam bir cevabı var mı?

   Evet, benim zeka oyunumun tam bir cevabı var mı? Cevap gösterilince var olduğu anlaşılır ve insanların büyük çoğunluğu, bunun en iyi cevap olduğunu kabul eder. Fakat, harfi teşkil eden, özneldir. Örneğin, karesel bir yazım stilinde aşağıdaki şekiller, küçük R ya da büyük J kabul edilebilir.


Resim 2: Bu şekiller küçük R ve büyük J olabilir.

   Bu açığı, kafamdaki yazı stilinde yazılmış alfabeyi göstererek kapatabilirim.


Resim 3: Cevap, bu yazı stilinden geliyor.

   Tanıma dikkat edin; yalnızca bir tek tam cevabın olması gerektiğini söylemiyor. Eğer diyagrama değişik açılardan bakılırsa birçok olası cevap bulunabilir. Örneğin, eğer kenarları farklı yorumlarsak, J ve G harfleri olarak algılanabilecek aşağıdaki şekiller, resim 1'in açılmasıyla elde edilebilir.


Resim 4: Şekil 1'i farklı yollardan açış.

   "Bir cevabı olmak", zeka oyunlarını diğer oyun ve eğlence aktivitelerinden ayırır. Bir başka oyun tasarımcısı Kevin Maroney, zeka oyunlarını oyunların bir alt türü olarak düşünür. Ben, kıdemli bir oyun tasarımcısı ve Oyun Geliştiricileri Konferansı'nın kurucusu olan Chris Crawford'un dahiyane tanımını tercih ederim.
   Chris, 1984'te yayımlanan "The Art of Computer Game Design" (Bilgisayar Oyunu Tasarımı Sanatı) adlı kitabında eğlence aktivitelerini katılımı en yüksek olandan en düşük olana doğru şöyle sınıflandırıyor:
  • Oyunlar, hedefin bir oyuncunun kazanması olduğu kuralları olan sistemlerdir. "Rakip oyuncuların birbirlerinin eylemlerini kabul edip onlara cevap vermeleri" ilkesini içerirler. Oyunlar ve zeka oyunları arasındaki farkın mekanikle bir ilgisi yoktur; birçok zeka oyununu ve atletik yarışmaları kolayca bir oyuna çevirebiliriz ve bunun tersi de doğrudur.
  • Zeka oyunları, oyunlar gibi kuralları olan sistemlerdir, fakat hedef, rakibi yenmek değil bir çözüm bulmaktır. Oyunların aksine zeka oyunlarının müsabaka değeri azdır.
  • Oyuncaklar, zeka oyunları gibi, interaktiftirler fakat bir hedef yoktur.
  • Hikayeler, oyuncaklar gibi, gerçekdışı oyunlar içerirler fakat oyuncuya katılım ya da değiştirme şansı vermezler.


Resim 5: Herbirinin bir diğerinin üzerine kurulduğu oynamanın dört çeşidi.

   Örneğin, eğlence yazılımı dünyasında;
  • Quake, zeka oyunları içeren bir oyundur.
  • The Incredible Machine, zeka oyunları oluşturmaya yarayan oyuncak tipi yapı malzemeleri içeren bir zeka oyunları serisidir.
  • SimCity, oyuncuların kendi hedeflerini koyarak zeka oyunları yaptıkları bir oyundur.
  • Myst, zeka oyunları içeren bir hikayedir.
   Bu hiyerarşi, beni zeka oyunu yaratıcıları için yararlı bir kurala yöneltiyor: iyi bir zeka oyunu tasarlamak için önce bir oyuncak yarat. Oyuncu, sonuca ulaşmadan bile zeka oyununu yöneterek eğlenmelidir. Örneğin, oyuncular bir zeka oyunu olan Tetris'te sonucu anlamasalar bile blokları döndürüp yöneterek iyi vakit geçirebilirler.
   Zeka oyunları, oyunların aksine yalnız yapılan olaylardır. "Nature of the Beast" (Yaratığın Doğası) adlı GamesCafe yazısında Herb Levy, oyunları sosyal aktiviteler olarak tanımlıyor. Bir zeka oyunu yaratıcısı olarak benim en büyük uğraşlarımdan biri, yarışma heyecanını zeka oyunlarına yeniden tanıştırmaya yarayacak yollar bulmaktır.
   Maroney'in dikkat çektiği gibi, bir kağıt oyunu olan Solitaire, oyun ile zeka oyununu ayıran çizgide bulunur. Normalde Solitaire'i tek kişilik bir oyun olarak biliriz fakat aslında her kağıt düzeni için belirli bir çözümü olduğundan (ya da bazen çözüm olmadığından) bir çeşit zeka oyunudur. Kağıtları karıştırmak, yeni bir zeka oyunu yaratmak için bir yoldur.
   Bir cevabı olma konusu üzerinde ilerleyen diğer zeka oyunu çeşitleri, bilgi yarışmaları (Dünya bilgisi gerektirir), kabiliyet oyunları (Sporla birlikte sınıflandırılabilir), şans oyunları (Oyuncu kendi talihini kontrol edemez) ve anket tipi sorulardır (cevabın doğruluğu diğer insanların cevaplarına bağlıdır).
. . .


Diğer tanımlar

   "Zeka oyunu"nun başka birkaç tanımı ve onlardan öğrendiklerim.
   Random House sözlüğü, zeka oyununu "zeka ve sabırla çözülmek üzere zorluklar sunarak insanları eğlendirmek üzere yaratılmış oyuncak ya da mekanizma" olarak tanımlıyor. Ders: zeka ve sabır, zeka oyunlarını çözmek için gereken iki ana yetenektir. Örneğin, benim harf oyunum zekayı vurgularken, labirentler sabır ister.
   "Zorlaştırılmış basitlik". Örneğin, Rubik Küp, kübün her yüzünün tek renk haline getirilmesi gibi basit bir hedefin başarılması için işkenceli bir yoldur. Hedefi başarmak zor da olsa kübü elle yönlendirmek hoş bir his verir. Bilgisayarda Rübik Küp oynamak çok kötü hissettirir çünkü üç boyutlu bir objeyi iki boyutta yönlendirmeye çalışmak sıkıcıdır. Ders: oyuncunun zeka oyununun kendisi ile uğraştığından emin olun, onun kontrol unsurları ile değil.
   "İki nokta arasındaki en uzun yol". Ders: eğer oyunculara uzun bir yol alacaklarını söylüyorsanız yolculuk boyunca eğleneceklerinden emin olun.

. . .


Zeka oyununun cevabı

   Sizi biraz şaşırtmak için; zeka oyununun cevabı, Japoncası gansho olan öğenin bu cümlede bulunmayanıdır.

Yazının orijinali:What is a Puzzle?              Çeviri:Cihan Altay